Олон улс судлалын доктор Х.Баатархүү
Тегераны бага хурал нь 1943 оны 11-р сарын 28-аас 12-р сарын 1-ний хооронд Иосиф Сталин, Франклин Д. Рузвельт, Уинстон Черчилль нарын хооронд болсон Дэлхийн II дайны холбоотнуудын стратегийн уулзалт байв. Энэ нь "Их Гурвал" (ЗХУ, АНУ, Их Британи)-ыг хамарсан Дэлхийн II дайны холбоотнуудын төрийн тэргүүн нарын анхны дээд хэмжээний уулзалт байсан бөгөөд Англи-Зөвлөлтийн Иран руу довтолсноос хоёр жилийн дараа Тегеран дахь Зөвлөлтийн Элчин сайдын яаманд болсон юм. Энэхүү уулзалт нь 1943 оны 11-р сарын 22-26-ны хооронд АНУ, Их Британи, Хятадын Каирын бага хурлын дараахан болсон юм. "Их Гурвал" 1945 он хүртэл дахин уулзаагүй бөгөөд Ялта-ийн бага хурал 2-р сарын 4-11-ний хооронд Крымд, Потсдамын бага хурал 7-р сарын 17-ноос 8-р сарын 2-ны хооронд Холбоотнуудын эзэлсэн Германд болсон юм.
1943 онд Холбоотны бүх томоохон гүрнүүд бүрэн ялалт байгуулж, "дэлхий дахинаа эрх чөлөөтэй, энх тайван цогцолсон" шинэ ертөнцийг байгуулахыг зорьсон. Гэсэн хэдий ч тэд дэлхийн байгууллагын үндсэн тодорхойлолтын талаар хараахан тохиролцоонд хүрээгүй байв. Энэ асуудлыг 1943 оны 10-р сарын 30-нд Вячеслав Молотов, Энтони Эден, Корделл Халл, Зөвлөлт Холбоот Улсад суугаа Хятадын элчин сайд Фу Бинчан нар хамтран Москвагийн тунхаглалд гарын үсэг зурсан.
Тунхаглалын 4-р зүйлд:
"Тэд (гадаад хэргийн сайд нар) аль болох эрт хугацаанд энх тайван, аюулгүй байдлыг сахиулах бүх энх тайванч улсуудын бүрэн эрхт тэгш байдлын зарчимд суурилсан, энх тайванч бүх том, жижиг улсууд нэгдэж болох олон улсын ерөнхий байгууллага байгуулах шаардлагатайг хүлээн зөвшөөрч байна."
Дөрвөн хүчний тунхаглалаас хойш хоёр сарын дараа Рузвельт, Сталин, Черчилль нар 12-р сард Ираны Тегеран хотод анх удаа уулзаж, эцсийн ялалтад хүрэх зохицуулалттай үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний талаар тохиролцоонд хүрснээ зарлав.
Энх тайвны тухайд Тунхаглалд:
"Энх тайвны тухайд гэвэл бидний дунд байгаа эв нэгдэл нь удаан үргэлжлэх энх тайвныг баталгаажуулна гэдэгт бид итгэлтэй байна. Дэлхийн ард түмний дийлэнх олонх нь хүлээн зөвшөөрч, олон үеийн турш дайны гамшиг, аймшгийг арилгах энх тайвныг бий болгох бидний болон Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын өндөр үүрэг хариуцлагыг бид бүрэн дүүрэн хүлээн зөвшөөрч байна"гэжээ.
Хэдийгээр гурван удирдагч өөр өөр зорилготойгоор Тегеранд ирсэн ч уулзалтын гол үр дүн нь Их Британи, АНУ нь Германы эсрэг хоёрдугаар фронт нээх амлалт өгөв. Энэхүү шийдвэрээс гадна Тегераны бага хурлаар Их Гурвалын Турк, Ирантай цаашид хэрэгжүүлэх харилцааг тодорхойлж Турк холбоотны тал бат зогсон дайнд оролцох, Их Гурвал Ираны тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх амлалт өгсөн тунхаглалд гарын үсэг зуржээ.
Иран ба Туркийн талаар
Иран, Туркийн талаар дэлгэрэнгүй хэлэлцсэн. Рузвельт, Черчилль, Сталин нар Ираны засгийн газрыг дэмжихээр тохиролцсон бөгөөд үүнийг дараах тунхаглалд дурдсан болно:
Гурван улсын засгийн газар дайн Иранд эдийн засгийн онцгой бэрхшээл учруулсныг ойлгож байгаа бөгөөд тэд дэлхий даяарх цэргийн ажиллагааны улмаас тэдэнд тулгарч буй хүнд шаардлага, мөн дэлхий даяарх тээвэр, түүхий эд, иргэний хэрэглээний хангамжийн хомсдолыг харгалзан Ираны засгийн газарт аль болох эдийн засгийн тусламж үзүүлэхээр тохиролцов.
Үр дүн, цэргийн шийдвэрүүд
Сталин 1942 оноос хойш хоёр дахь фронтыг хүсэж байсан тул уулзалтын үр дүнд их баяртай байсан бөгөөд уулзалтын гол зорилгоо биелүүлсэн гэж үзэж байв.
Барууны холбоотнууд Францын хойд хэсэгт довтлох замаар шинэ фронт нээх нөхцөл (Overlord ажиллагаа)–дээр тохиролцов. Франц руу хийх довтолгоо (Оверлорд ажиллагаа) 1944 оны 5-р сард өмнөд Францын эсрэг хийх ажиллагаатай (Драгон ажиллагаа) хамт эхлэх болно. Дээрх ажиллагааг эрэгт буух хөлгийн боломжит хэмжээгээр хүчтэй цохилт өгөх байдлаар хийх болно. Зөвлөлтийн арми Германы хүчийг Дорнод фронтоос Баруун фронт руу шилжүүлэхээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор довтолгоо (Багратион ажиллагаа) ойролцоогоор нэгэн зэрэг эхлүүлнэ гэсэн Сталин мэдэгджээ. Оверлорд ажиллагаа 6-р сарын 1-нд болох ёстой байсан ч далайн түрлэг дуустал 6-р сарын 6 хүртэл хойшлуулах шаардлага гарсан юм.
Туркийн Ерөнхийлөгч Исмет Инөнү 1943 оны 11-р сард Каирын бага хурлын үеэр Рузвельт, Черчилль нартай хэлэлцээ хийж, улс орон нь бүрэн зэвсэглэсэн үед дайнд орно гэж амласан. 1944 оны 8-р сар гэхэд Турк Германтай харилцаагаа тасалж улмаар 1945 оны 2-р сард Турк Герман, Японд дайн зарласан нь Туркийг ирээдүйн Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад элсэх боломжийг олгосон бэлгэдлийн алхам байсан байж магадгүй юм.
Улс төрийн шийдвэрүүд
Сталин, Черчилль нар Польшийн ирээдүйн хилийн талаар хэлэлцэж, зүүн хилийн Керзон шугамын нэг хувилбарыг дурдаж, үлдсэн хэсгийг ЗХУ-д нэгтгэхийг дэмжиж, хойд болон баруун хэсэгт Германы нутаг дэвсгэрийг Польш руу нэгтгэхийг санал болгов. Энэ үед Рузвельт Польшийн талаарх аливаа хэлэлцүүлэгт оролцохоос татгалзаж, үүнийг 1944 оны сонгуульд АНУ-дахь Польш гаралтай сонгогчдын саналыг алдах эрсдэл гэж үзэж байжээ. Гэхдээ эдгээр шийдвэрүүдийг 1945 онд Ялта болон Потсдамын бага хурал хүртэл албан ёсоор батлаагүй. Бага хурлын өмнөхөн ЗХУ Их Британи нь АНУ-д хүлээн зөвшөөрөгдсөн Польшийн цөллөгийн засгийн газрыг нэг талын байдлаар хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзаж, хэлэлцээрийг тэдний оролцоогүйгээр нууцаар хийсэн.
Хэлэлцээрийн үеэр тэд Литва, Латви, Эстони зэрэг бүгд найрамдах улсуудын талаар тэдний байр суурь эрс өөр өөр байжээ.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага
Тегераны бага хурал нь Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагыг байгуулахтай холбоотой анхны хэлэлцүүлгийн нэг болсон юм. Рузвельт анх Сталинд бүх үндэстнүүдийг багтаасан олон улсын байгууллагын санаа, нийтлэг асуудлыг шийдвэрлэх газар, олон улсын түрэмгийлэгчдээс хамгаалах байр суурьтай танилцуулжээ. Герман улс дэлхийг хоёр дахь удаагаа эмх замбараагүй байдалд оруулсан тул дэлхийн тэргүүлэх гурван улсын удирдагч нар үүнтэй төстэй үйл явдлаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд НҮБ байгуулах шаардлагатай гэдэгтэй санал нэгдсэн юм.
Бага хурлын бэлтгэл ажил
Сталин Москвагаас хол явахаас татгалзаж, бас агаарын тээврийг эрсдэлтэй гэж үзэн Баку руу галт тэргээр, дараа нь онгоцоор Иранд иржээ. Баку хотод хоёр онгоц хүлээж байсан ба нэгийг нь хурандаа жолооддог онгоц, нөгөөг нь хурандаа генерал жолооддог албан тушаалтнуудын онгоц байсан. Гэвч Сталин хурандаа генералууд онгоц жолооддоггүй юм гэж хэлээд хурандаагийн онгоцыг сонгосон.
Рузвельт эрүүл мэндийн хувьд хөгжлийн бэрхшээлтэй байсан тул хол нисэхэд тун хэцүү байв. Харин Черчилль бол аялагч хүн байсан бөгөөд дайны үед Рузвельттэй Хойд Америкт таван удаа, Африкт хоёр удаа уулзаж, мөн Москвад Сталинтай өмнө нь хоёр удаа уулзаж байсан. Тегераны бага хурлыг уулзалтыг зохион байгуулахын тулд Рузвельт Сталиныг Каир руу аялахыг ятгахыг оролдсон байна. Сталин саналыг хүлээн аваагүй бөгөөд Багдад эсвэл Басра хотод уулзах санал тавьсан. Тэрээр эцэст нь 1943 оны 11-р сард Тегеранд уулзахаар тохиролцсон. Иран нь төвийг сахисан улс байсан ч 1941 оны 8-р сард Их Британи, Зөвлөлт Холбоот Улс хамтран довтолсон.
Бага хурал 1943 оны 11-р сарын 28-ны 16:00 цагт хуралдаж эхэлжээ. Рузвельтийн орчуулагч Чарльз Боллений өгүүлснээр Рузвельтийг Черчиллийн хувийн элчээр ажиллаж байсан Харри Хопкинс, Зөвлөлт Холбоот Улсад суугаа АНУ-ын Элчин сайд В. Аверелл Харриман нар дагалдан явжээ. Сталиныг Зөвлөлтийн Гадаад хэргийн сайд Вячеслав Молотов, цэргийн удирдагч Климент Ворошилов нар дагалдан явжээ. Черчилль Гадаад хэргийн сайд Энтони Эден, цэргийн туслах Гастингс Исмэй, түүний орчуулагч Артур Бирс нартай хамт авчирсан байна. Барууны гурван эмэгтэй оролцсон нь: Черчиллийн охин Сара, Аверелл Харриманы охин Кэтлин, Рузвельтийн охин Анна Боеттигер.нар байв.
Зөвлөлтийн тагнуулын мэдээллээр Германы агентууд Тегераны бага хурлын үеэр халдлага хийхээр төлөвлөж байсан ч төлөвлөлтийн шатандаа байхад нь зогсоосон гэдэг. ЗХУ-ын сөрөг тагнуулын алба болох НКВД нь Рузвельт Тегеранд ирэхээс хэд хоногийн өмнө Рузвельтийн аюулгүй байдлын дарга Майк Рейлид аллагын хуйвалдааны талаар анх мэдэгдсэн. НКВД Германы агентууд Тегераны бага хурлын үеэр гурван том удирдагчдад халдах магадлал буй хэмээн сэжиглэж байв. Рузвельт 1943 оны 11-р сарын 27-нд Тегеранд ирж, Америкийн элчин сайдын яаманд байрлажээ. Шөнө дундын үед Вячеслав Молотов Арчибальд Кларк-Керр (ЗХУ-д суугаа Британийн элчин сайд) болон Аверелл Харриман (ЗХУ-д суугаа Америкийн элчин сайд) нарыг Зөвлөлтийн элчин сайдын яаманд дуудаж, Рузвельт, Черчилль, Сталин нарын эсрэг Германы тагнуулууд халдлага төлөвлөж байгаа талаар анхааруулжээ. Ингэснээр Рузвельтийг Зөвлөлтийн элчин сайдын яамны аюулгүй газар нүүлгэн шилжүүлэх хурлыг ЗХУ-ын элчин сайдын яаманд хийхийг зөвлөв. Зөвлөлтийн элчин сайдын яамыг олон нууц цагдаа хамгаалдаг, Британийн элчин сайдын яамны хажууд байрладаг байв.
Тегераны бага хурал ба Монгол Улс
Тегераны уулзалтаар Холбоотны удирдагчид голчлон Германы эсрэг цэргийн стратеги болон Японы эсрэг ирээдүйн дайны талаар хэлэлцсэн. Улс төрийн асуудлыг өргөн хүрээнд хэлэлцсэн боловч Монголын статусыг тэнд албан ёсоор хэлэлцээгүй.
Гэсэн хэдий ч уг бага хурал шууд бус ач холбогдолтой байв:
Энэ нь Холбоотнуудын хамтын ажиллагааг бэхжүүлсэн.
Японы эсрэг дайнд Зөвлөлтийн оролцооны талаарх хэлэлцээ эхлүүлсэн.
Зүүн Азид дайны дараах зохицуулалтын талаар хэлэлцээ эхлэх улс төрийн орчин бүрдсэн
Эдгээр нь манай улсын хувь заяанд чухал нөлөөлөн үзүүлжээ.
Өөрөөр хэлбэл, Тегеран дараагийн хэлэлцээрийн дипломат орчныг бүрдүүлсэн. Мэдээж бидний хувьд жинхэнэ эргэлтийн цэг нь 1945 оны 2-р сард болсон Ялтын бага хурал дээр болсон. Ялта-д ЗХУ-ын удирдагч Сталин БНМАУ-ын "статус кво"-г хүлээн зөвшөөрөх нөхцөлийн АНУ болон Их Британийн удирдагч нарт албан ёсоор тавин шийдвэрлүүлж чадсан юм. Холбоотны гүрнүүд үүнийг ЗХУ-ыг Японы эсрэг дайнд оруулах хэлэлцээрийн нэг нөхцөл болгон хүлээн зөвшөөрсөн. Энэ нь Монголыг гэж олон улсын хэмжээнд хүлээн зөвшөөрсөн эхний түүхэн том шийдвэр гэсэн үг. Энэхүү дипломат хэлэлцээр нь Монгол Улсын олон улсын тусгаар тогтнолын хууль эрх зүйн үндэс суурь болсон юм.
1943 оны Тегераны бага хурал нь Азид ЗХУ-ын томоохон гүрний үүргийг бататгаснаар Монголын тусгаар тогтнолыг шууд бусаар бэхжүүлж, Сталинд геополитикийн буфер бүсийг баталгаажуулах боломжийг олгосон. Ялтагийн бага хурал нь Монгол Улсын статусыг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрсөн бол Тегераны бага хурал нь энэхүү тусгаар тогтнолыг боломжтой болгосон стратегийн холбоог бэхжүүлсэн.
Тегераны хурлын дараах нөхцөл байдал манай улсын тусгаар тогтнолд үзүүлсэн гол нөлөөллүүдийн нэг болох улс төрийн орчны динамик өөрчлөлт нь АНУ, Их Британи Европт анхаарлаа төвлөрүүлснээр Зөвлөлт Холбоот Улсад Азид цэргийн стратегийг төлөвлөхөд тэргүүлэх боломжийг олгосон бөгөөд энэ нь тэдэнд хожим нь Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг дэмжих нэг гол хөшүүрэг болсон юм.
Сонирхуулахад Монгол Улс Ирантай 1971 онд дипломат харилцаа тогтоож 1973 оны 11-р сард Ю.Цэдэнбал Иран албан ёсны айлчлал хийж, Иран ерөнхий сайд Амир Аббас Ховейда 1976 манай улсад айлчлан Ардын хувьсгалын 55 жилийн ойн хүндэт зочноор уригдаж байжээ.
