2025 онд Монгол Улсын хэмжээнд 51.8 сая толгой мал тоологдлоо. Хүн ам нь ердөө 3.4 сая. Тоогоор харвал дэлхийн цөөнгүй улсаас хавьгүй их махны нөөцтэй улс. Гэтэл энэ өвөл хотын зах, захын лангуугаар махны үнэ дийлдэхээ болив. Өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад үхрийн мах, хонины мах аль аль нь иргэдийн худалдан авах чадвараас давж эхэллээ.
Эндээс нэг л асуулт урган гарна. Мал ийм олон байхад мах яагаад үнэтэй байна вэ?
Энэ асуултад “экспорт”, “ченж”, “төр” гэсэн гурван хариулт ээлжлэн буруутгагддаг. Гэхдээ бодит байдал үүнээс хавьгүй илүү, илүү төвөгтэй.
Малын тоо махны нийлүүлэлттэй адил биш
Монголд байгаа 51.8 сая толгой мал бүгд зах зээлд орж борлуулагддаггүй. Мал бол тоо, харин мах бол бэлтгэл, хадгалалт, тээвэр, зохион байгуулалтын үр дүн.
Өвөл, хавар мах үнэд ордог нь шинэ үзэгдэл биш. Харин сүүлийн жилүүдэд үнэ огцом өсөж, хэлбэлзэл нь ихэссэн нь нэг зүйлийг харуулж байна:
Махны нийлүүлэлтийн тогтолцоо системийн түвшинд алдагдсан.
Хотын хэрэглээг тогтвортой хангах агуулах, хөлдөөх, нөөцлөх механизм сул. Үүний улмаас мах улирлаар “ихдэх-хомсдох” хэлбэлзэлтэй, харин үнэ нь тогтворгүй байна.
Малчин ба хотын иргэн: Хоёулаа гомдолтой
Сонирхолтой нь, энэ нөхцөлд хоёр тал хоёулаа гомдолтой.
Малчин:
“Махаа хямд өгч байна, ашиггүй.”
Хотын иргэн:
“Мах авахад цалин хүрэхээ больж байна.”
Энэ хоёр үг хоорондоо зөрчилтэй мэт сонсогдовч үнэндээ нэг асуудлын хоёр өөр тал юм.
Малчнаас мах гарах үнэ харьцангуй бага хэвээр. Харин хотын лангуун дээр очих хүртлээ мах дунд шатанд олон гар дамжиж, тээвэр, хадгалалт, алдагдал, эрсдэл, ашиг шингэж өсдөг. Дунд шатны энэ “хар хайрцаг” ил тод биш учраас аль тал нь хэчнээн ашиг хүртэж байгааг хэн ч тодорхой хэлж чаддаггүй.
Өөрөөр хэлбэл, малчин баян болоогүй, хотын иргэн хожоогүй.
Алдагдсан нь систем өөрөө.
Экспорт үнэхээр гол буруутан уу?
Мах экспортод гарч байгаа нь үнэ өсөх шалтгаан мөн үү? Хэсэгчлэн авч үзвэл тийм. Гэхдээ бүх бурууг экспорт руу чихэх нь хэтэрхий амархан тайлбар.
Экспорт өөрөө буруу биш. Экспорт бол:
• Малчдад орлого
• Улсад валют
• Зах зээлийн боломж
Гэхдээ асуудал нь экспорт яаж, хэний ашигт, ямар зохицуулалттай явагдаж байна вэ гэдэгт оршино.
Экспортын ашиг дотоодын зах зээлийг тогтворжуулахад ашиглагдаж байна уу?
Экспортын үед дотоодын нөөц, үнийн хамгаалалт давхар хэрэгжиж байна уу?
Эдгээр асуултад тодорхой хариулт алга.
Ингэхээр экспортын ашиг цөөн компанид төвлөрч, харин үнийн дарамтыг хотын иргэд, эмзэг бүлгүүд үүрч байна гэсэн сэтгэгдэл нийгэмд бий болдог. Энэ бол бодлогын том алдаа.
Асуудал маханд биш, тогтолцоонд
Эцэст нь нэг зүйлийг тодорхой хэлэх хэрэгтэй. Монголд мах дутаагүй.
Монголд махны бодлого дутаж байна.
Нөөцийн мах, үнэ барих, түр хориг тавих нь богино хугацаанд намжааж магадгүй. Гэхдээ:
• бэлтгэлийн тогтолцоо
• агуулах, хөлдөөх сүлжээ
• ил тод зах зээлийн механизм
• экспорт-дотоодын тэнцвэр эдгээрийг шийдэхгүй бол өнөөдрийн махны үнэ маргааш дахин өснө.
Дүгнэж үзвэл:
51.8 сая малтай атлаа махаа дийлэхгүй байна гэдэг бол баялгийн асуудал биш.
Зохион байгуулалтын асуудал.
Малчин, хотын иргэн хоёрыг эсрэг тал болгох биш, экспорт, дотоодын зах зээлийг дайсагнуулах биш, харин дунд нь алдагдсан системийг засах л шаардлагатай.
Мах үнэтэй байна гэдэг бол ганц лангуун дээрх үнэ биш. Энэ бол төрийн бодлого, зах зээлийн зохион байгуулалт, олон жилийн орхигдлын бодит тусгал юм.
