“Шатахууны хомсдол нэг удаа үүсэх нь хямрал байж болно. Харин дахин дахин давтагдаж, үнэ нь огцом өссөөр байвал бид шалтгааныг тайлбарлахаас илүүтэй шийдлийг шаардах цаг болжээ.”
10 сарын өмнө яг энэ байдалд бид байсан бол одоо ч шийдвэрлэж чадаагүй хэвээр л.
Өглөө ажилдаа явахын өмнө бензинтэй ШТС хайна. Олдвол хэдэн цаг дугаарлах хэрэг гарна. Олдохгүй бол маргааш яахаа бодно. Бензин авна гэдэг ердийн нэг худалдан авалт биш, өдөр тутмын төлөвлөгөөгөө өөрчлөх шалтгаан болжээ.
Монголчууд ийм байдалтай хэдэн сар нүүр тулж байна. Хамгийн харамсалтай нь, бид энэ бүхнийг бараг л хэвийн үзэгдэл мэт хүлээн авч эхэллээ.
Шалтгааныг асуухаар Орос, Украины дайн, нийлүүлэгч орны хүндрэл, агуулахын багтаамж, иргэдийн хэт их хэрэглээ гэсэн тайлбар сонсоно. Эдгээрт үнэний хувь байж болно. Гэхдээ нэг асуулт үлдэж байна.
Монгол Улс шатахууны импортоос хамааралтай гэдгээ өнөөдөр л мэдсэн хэрэг үү?
Монгол бол газрын тосны бүтээгдэхүүнийг импортоор авдаг улс. Нийлүүлэгч орны үйлдвэрт саатал гарах, тээвэрлэлт доголдох, олон улсын үнэ өсөх эрсдэл бидэнд байнга бий.
Тэгвэл ийм эрсдэлд бэлэн байх нь төрийн үүрэг биш гэж үү?
Аравдугаар сарын 22-ны албан мэдээллээр улсын хэмжээнд АИ-92 бензиний 22 мянган тонн буюу арав орчим хоногийн нөөцтэй байжээ. Тухайн сард импортлохоор төлөвлөсөн 78 мянган тонноос 38 мянган тонн нь нийлүүлэгдсэн байв. Энэ бол зүгээр нэг таамаг биш, нийлүүлэлтийн бодит нөхцөл байдлыг харуулсан тоо юм.
Арав хоногийн нөөцтэй байна гэдэг өөрөө заавал буруу гэсэн үг биш. Харин нийлүүлэлт тасалдаж, ШТС-уудын өмнө урт дараалал үүссэн нөхцөлд нөөцийн хэмжээ, байршил, түгээлтийн зохион байгуулалт ямар байсныг тайлбарлах ёстой. Нийт улсын нөөц хүрэлцээтэй мэт харагдавч тодорхой бүсэд бензин олдохгүй бол иргэн тэр нөөцийг ашиглаж чадахгүй шүү дээ.
Нөгөө талаар бензиний үнэ өсөв. Жилийн дунд үеийн литр тутмын 2,490 төгрөгийн үнээс аравдугаар сард 3,550 төгрөгт хүрсэн гэж үзвэл 42 орчим хувийн өсөлт болно. Евро-5 стандартын АИ-92 бензиний үнэ 5,000 төгрөгт дөхсөн тухай ч бид мэдэж байгаа. Энэ өсөлт импортын өртөг нэмэгдсэнтэй холбоотой эсэхээс гадна шатахуун тус бүрийн үнэ хэрхэн бүрдэж байгааг ил тод тайлбарлах шаардлагатай.
Учир нь бензин бол зөвхөн жолооч нарын асуудал биш. Ачааны машин түлшгүй бол хүнс, барааны тээвэр үнэтэй болно. Автобус, таксины зардал нэмэгдэнэ. Үйлдвэрлэл, барилга, хөдөө аж ахуйн зардал өснө. Эцэст нь шатахуун хэрэглэдэггүй хүн ч талх, гурил, хүнсний ногоо, өдөр тутмын бараагаа илүү үнээр худалдаж авна.
Шатахууны үнийн өсөлт өрхийн төсөвт шууд болон дам нөлөө үзүүлдэг. Цалин нь хэвээрээ байхад унааны зардал, хүнсний үнэ зэрэг нэмэгдвэл иргэдийн бодит худалдан авах чадвар буурна. Бизнес эрхлэгчдийн хувьд ч зардлаа өөрөө шингээх үү, эсвэл бүтээгдэхүүний үнэд нэмэх үү гэсэн сонголт тулгарна.
Тэгэхээр хомсдолын төлбөрийг зөвхөн бензин худалдаж авч буй хүн төлдөггүй. Бүх нийгэм төлдөг.
Тэгвэл энэ улс төрийн явуулга мөн үү? Үүнийг нотлох баримтгүйгээр шууд дүгнэх нь зөв биш. Харин хомсдол хэнд ашигтай байж болох, шатахуун импортлогчдын зах зээлд ямар өрсөлдөөн байгаа, үнэ нэмэх үндэслэл бодитой эсэхийг хараат бусаар шалгах ёстой. Төрийн байгууллагуудын тайлбар хангалттай биш бол иргэд хардсаар байх нь аргагүй.
Одоо юу хийх вэ? Нэгдүгээрт, шатахууны нөөц, импортын төлөвлөгөө, бодит нийлүүлэлт, түгээлтийн мэдээллийг тогтмол, ойлгомжтой нийтэлдэг болох хэрэгтэй. Хоёрдугаарт, үнийн өсөлтийн бүрэлдэхүүн хэсэг бүрийг шалгаж, үндэслэлгүй нэмэгдэл байгаа эсэхийг олон нийтэд тайлагнах шаардлагатай. Гуравдугаарт, импортын эх үүсвэр, тээвэрлэлтийн хувилбар, нөөц хадгалах хүчин чадлыг урт хугацаанд сайжруулах хэрэгтэй.
Иргэд ч хомсдолын тухай цуурхал бүрт автаж, шаардлагагүйгээр түлш нөөцлөхөөс зайлсхийх нь зүйтэй. Гэхдээ иргэдээс тайван байхыг шаардахын өмнө төр бодит мэдээлэл өгч, шатахуун хэвийн олдох нөхцөлийг бүрдүүлэх ёстой.
Өвөл боллоо. Хүйтэнд машинтайгаа дугаарлах нь тав тухын асуудал биш, зарим хүний хувьд ажилдаа очих, гэр бүлээ тэжээх, амьдралаа залгуулах асуудал юм.
Монгол Улс шатахууны хомсдолыг бүр мөсөн арилгана гэж амлахад хэцүү байж болно. Гэхдээ хомсдол үүсэх бүрд иргэдийг дараалалд зогсоож, дараа нь шалтгаанаа тайлбарладаг тогтолцоог өөрчлөх боломж бий.
Дайн бол бидний хянаж чадахгүй хүчин зүйл. Харин нөөцийн бодлого, импортын төлөвлөлт, үнийн хяналт, мэдээллийн ил тод байдал бол бидний өөрсдөө шийдэх асуудал.
Иргэдэд дахин нэг тайлбар биш, дараагийн хомсдолыг давтахгүй байх баталгаа хэрэгтэй байна.
