2026 оны аравдугаар сарын 2-ны өдөр ОХУ-ын Эрхүү мужид 28 настай Дарья Шипилова хэмээх залуу судлаач учир битүүлгээр нас барсан нь Орос төдийгүй хөрш орнуудын анхаарлыг татсан нэгэн түгшүүртэй үйл явдал болов. Тэрээр Сибирь, Алс Дорнодын тарваган тахал судлалын хүрээлэнд ажилладаг байсан бөгөөд нас барахаасаа гурав хоногийн өмнө уушгины хүнд хэлбэрийн үрэвслээр эмнэлэгт хүргэгджээ. Гэвч түүний үхлээс илүүтэйгээр нас барсны дараа өрнөсөн үйл явдлууд олон нийтийн дунд эргэлзээ төрүүлсэн юм.
Эмнэлэгт хорио цээрийн дэглэм тогтоож, түүнтэй хавьтал болсон 200 орчим хүнийг тусгаарлан, халдвар хамгааллын яаралтай арга хэмжээ авч эхэлжээ. Үүний зэрэгцээ залуу судлаач лабораторид тарваган тахлын үүсгэгч агуулсан шилэн сав хагалж, улмаар халдвар авсан гэх мэдээлэл цахим орчинд тархав. Зарим хэвлэлд нийтлэгдсэн мэдээ удалгүй устаж, албан тушаалтнуудын мэдэгдэл өөрчлөгдсөн нь хардлагыг улам дэвэргэжээ.
Оросын эрх баригчид лабораторийн осол гарсан гэх мэдээллийг үгүйсгэж, судлаачийг шалтгаан нь тодорхойгүй уушгины үрэвслээр нас барсан гэж мэдэгдсэн. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын аравдугаар сарын 10-ны мэдээллээр тарваган тахлын халдвар лабораториос алдагдсан нь нотлогдоогүй, хавьтлуудаас аюултай үүсгэгч илрээгүй бөгөөд нас барсан хүний өвчний эцсийн шалтгаан тодорхойгүй хэвээр байна.
Гэвч энэ үйл явдал монголчуудын хувьд яагаад онцгой анхаарал татах ёстой вэ?
Учир нь тарваган тахал бол Монголын түүх, газар нутаг, нүүдэлчдийн ахуйтай олон зууны турш салшгүй холбогдож ирсэн өвчин юм. Монголчуудын сайн мэдэх тарваганы биед орших Yersinia pestis хэмээх нян хүн төрөлхтний түүхэнд хэдэн арван сая хүний амийг авч одсон цар тахлуудын үүсгэгч билээ. Энэхүү нян нь зөвхөн тарваганд бус, бусад зэрлэг мэрэгч амьтан болон тэдгээрийн бүүргийн дунд байгалийн голомтоо хадгалан оршдог.
Монголын газар нутгийн 28.3 орчим хувь тарваган тахлын байгалийн голомттой болохыг судалгаагаар тогтоосон байдаг. Тиймээс манай орны хувьд тарваган тахал нь алс холын түүхэн дурсамж төдий бус, өнөөдөр ч анхаарал шаарддаг бодит халдварт өвчин юм.
Сонирхолтой нь, XIV зуунд Европын хүн амыг сүйрүүлсэн алдарт Хар үхлийн цар тахлын түүхийг Төв Азийн худалдааны зам, Монголын эзэнт гүрний үеийн Евразийн өргөн харилцаатай холбон судалсаар ирсэн. Гэвч уг цар тахлыг монголчууд үүсгэсэн, зориудаар тараасан гэх ойлголт нь шинжлэх ухааны батлагдсан дүгнэлт биш юм. Харин тухайн үеийн худалдаа, хүн амын шилжилт хөдөлгөөн халдварт өвчин тив дамжин тархах нөхцөлийг бүрдүүлж байжээ.
Эндээс түүхийн нэгэн сонирхолтой зөрчил харагдана. Олон зууны өмнө Монголын тал нутгийн байгалийн голомттой холбоотойгоор судлагдаж байсан тахлын нянг ХХ зуунд Зөвлөлтийн эрдэмтэд лабораторид нарийвчлан шинжилж, улмаар биологийн зэвсгийн судалгаанд хүртэл ашиглаж байв. Харин XXI зуунд тэрхүү аюулт нянг судалдаг Оросын лабораторийн ажилтны тайлагдаагүй үхэл дэлхий нийтийг дахин түгшээж байна.
Монголчуудын хувьд энэ хэрэг нэгэн чухал зүйлийг сануулж байгаа юм. Тарваган тахал зөвхөн байгальд оршдог эртний халдварт өвчин байхаа больж, түүнийг судалдаг лабораторийн аюулгүй байдал, улс орнуудын мэдээллийн ил тод байдал, хил дамнасан халдварт өвчний хяналттай салшгүй холбогджээ.
Эрхүүгийн лабораторид чухам юу болсныг бүрэн тогтоогоогүй байна. Харин нэг зүйл тодорхой: хүн төрөлхтөн олон зууны турш тарваган тахлыг судалж, эмчилж, хянаж сурсан ч түүний аюулыг бүрмөсөн арилгаж чадаагүй. Монголын тал нутагт олон мянган жил оршсон тэрхүү үл үзэгдэх дайсан өнөөдөр ч бидэнд байгаль болон шинжлэх ухааны өмнө хэчнээн хариуцлагатай байх ёстойг сануулсаар байна.
