Таван сая төгрөгийн үнэтэй гар утас. Зээлээр авсан шинэ автомашин. Хэрэглээний зээлийн дараагийн төлөлт. Зарим хүний хувьд эдгээр нь амьдралын хэвийн хэрэглээ мэт санагдана. Гэвч нэг асуулт бий. Бид үнэхээр хэрэгцээгээ хангаж байна уу, эсвэл бусдад ямар харагдахаа бодож ирээдүйн орлогоо өнөөдөр зарцуулж байна уу?
Ерөнхий боловсролын сургуулийн 1,000 гаруй сурагч, 300 гаруй багш, ажилтанд санхүүгийн суурь мэдлэг олгох сургалт явуулахад энэ асуулт улам бодитой санагдсан. Санхүүгийн бүтээгдэхүүн, зээл, хуримтлалын талаар мэдлэг дутмаг байх нь зөвхөн онолын асуудал биш. Энэ нь өдөр тутмын худалдан авалт, өрхийн төсөв, ирээдүйн боломжид нөлөөлдөг.
Санхүүгийн мэдлэг муу байгааг тоо баримт харуулж байна
Монголбанкны захиалгаар 2022 онд хийсэн “Иргэдийн санхүүгийн мэдлэгийн түвшин тогтоох судалгаа”-нд 15-69 насны 1,947 иргэн хамрагджээ. Судалгаагаар санхүүгийн боловсролын чадамжийн дундаж 20 онооноос 9.9 буюу 49.5 хувь байв. Санхүүгийн мэдлэгийн хэсгийн дундаж оноо боломжит 9 онооноос 4.7 буюу 52.1 хувьтай гарсан байна.
Судалгаанд оролцогчдын 67.5 хувь нь хоол хүнс болон бусад хэрэгцээгээ хангахад мөнгө дутагдвал бусдаас зээлдэг гэжээ. Мөн 71.4 хувь нь ямар нэгэн зээлтэй байсан бөгөөд зээлтэй хүмүүсийн 28.2 хувь нь сүүлийн 12 сарын хугацаанд зээлийн төлөлтөө гурван сар болон түүнээс дээш хугацаагаар хоцроож байжээ.
Эдгээр үзүүлэлт санхүүгийн хүндрэл өргөн хүрээтэй байгааг харуулна. Гэхдээ өртэй хүн бүр мэдлэггүй, эсвэл хариуцлагагүй гэсэн үг биш. Орлого хүрэлцэхгүй байх, амьжиргааны өртөг нэмэгдэх, гэнэтийн зардал гарах зэрэг бодит нөхцөл ч зээл авахад хүргэдэг.
Хэрэгцээ ба хүсэл хоёрын зааг
Өнөөдөр гар утас зөвхөн харилцаа холбооны хэрэгсэл биш. Суралцах, ажиллах, банкны үйлчилгээ авах, мэдээлэл хайх өдөр тутмын хэрэгцээ болсон. Гэхдээ таван сая төгрөгийн үнэтэй утас авах нь хүн бүрийн хувьд зайлшгүй шаардлага мөн үү?
Хэрэв хэрэглэгч утсаа голчлон сошиал сүлжээ үзэх, дуудлага хийх, цөөн хэдэн апп ашиглахад хэрэглэдэг бол өндөр үнэтэй загварын нэмэлт хүчин чадлыг бодитоор ашиглаж байгаа эсэхээ бодох хэрэгтэй.
Илүү хямд төхөөрөмж ижил хэрэгцээг хангаж байхад зөвхөн бусдын хэрэглээ, брэндийн нэр, шинэ загварын хүсэлд автан зээлээр худалдан авах нь ирээдүйн орлогоо өнөөдрийн сэтгэл ханамжид шилжүүлж буй хэрэг.
Автомашины зээл ч мөн адил. Машинтай болох нь ажил, гэр бүл, амьдралын хэрэгцээтэй холбоотой байж болно. Гэхдээ худалдан авалтын үнээс гадна зээлийн хүү, даатгал, шатахуун, засвар үйлчилгээ, татвар, үнэ цэнийн бууралтыг тооцох шаардлагатай. Машин ашиглах тусам элэгдэж, зах зээлийн үнэ нь буурдаг бол зээлийн төлбөр хэвээр үргэлжилнэ. Ингэснээр худалдан авалтын бодит өртөг анх бодсоноос хавьгүй өндөр болж болно.
Зээл авах боломжтой байна гэдэг нь төлж чадна гэсэн үг биш
Дэлхийн банкны 2025 оны Монголын эдийн засгийн тайланд өрхийн дотоодын санхүүгийн байгууллагуудаас авсан зээл 2024 онд ДНБ-ий 39.4 хувьд хүрч, өмнөх жилийн 32.1 хувиас өссөн гэж дурджээ. Өрхийн өр хурдтай нэмэгдэж байгаа нь эдийн засгийн эрсдэлийн нэг болж байна.
Зээл авахдаа сарын төлөлтийг л харах нь түгээмэл. Харин зээлийн нийт төлөх дүн, хүү, шимтгэл, хугацаа, орлого буурах эсвэл гэнэтийн зардал гарах үед төлөлтөө үргэлжлүүлэх боломжийг хамтад нь тооцох хэрэгтэй. Бага хэмжээний сарын төлөлт урт хугацаанд өндөр өртөгтэй зээл болж хувирч болно.
Санхүүгийн мэдлэг гэдэг нь зөвхөн хүү бодож сурах биш. Өөрийн хэрэгцээг таних, төсөв гаргах, хуримтлал үүсгэх, эрсдэлийг тооцох, худалдан авалтаа хойшлуулж чаддаг байх дадал юм.
Санхүүгийн боловсролыг сургуулиас эхлүүлэх хэрэгтэй
Санхүүгийн боловсролыг зөвхөн банкны бүтээгдэхүүн тайлбарласан сургалтаар хязгаарлаж болохгүй. Сурагчид орлого, зарлагаа бүртгэх, хэрэгцээ ба хүслээ ялгах, хуримтлалын зорилго тавих, зээлийн бодит өртгийг тооцох, цахим залилангаас сэргийлэх чадварт суралцах хэрэгтэй.
Энэ мэдлэгийг амьдралд хэрэгжүүлэхийн тулд гэр бүл, сургууль, санхүүгийн байгууллага, төр хамтран ажиллах шаардлагатай. Зөвхөн “мөнгөө хэмнэ” гэж хэлэх нь хангалтгүй. Хүмүүст бодит шийдвэр гаргах арга, тооцоолол, дадлыг эзэмшүүлэх нь чухал.
Иргэн бүр өндөр орлоготой болох боломжгүй байж болно. Гэхдээ орлогоо хэрхэн зарцуулах, ямар зээл авах, юуг хойшлуулах, хэрхэн хуримтлал үүсгэхээ мэддэг байх нь санхүүгийн эмзэг байдлыг бууруулахад тусална.
Эцсийн дүндээ санхүүгийн эрх чөлөө гэдэг нь хамгийн үнэтэй утас, хамгийн гоё машинтай байхыг хэлэхгүй. Харин өөрийн орлогоор амьдралаа авч явж, гэнэтийн нөхцөлд хэт өрөнд орохгүй байх, ирээдүйдээ сонголт үлдээх чадвар юм.
Өнөөдрийн хүсэлдээ зориулж маргаашийн орлогоо барьцаалах уу, эсвэл маргаашийнхаа боломжийг өнөөдөр хамгаалах уу? Энэ бол хүн бүрийн өөрөөсөө асуух санхүүгийн хамгийн чухал асуулт юм.
